عصر پارینه سنگی

عکس از دوتیشه دستی متعلق به عصردیرینه سنگی

عکس از دوتیشه دستی متعلق به عصردیرینه سنگی

منظور از پارینه سنگی یا عصر حجر  قدیم یا عصر سنگ قدیم (Palaeolithic) دوره ای است که در طول آن تنها صنعت بشر ساخت ابزارهای سنگی بوده و در میان ابزارهایی که مورد استفاده قرار می داده مثل شاخه درخت، استخوان و… استفاده از سنگ غلبه داشته است.

این عصر حدود ۲٫۵ میلیون سال قبل در آفریقا آغاز می شود و حدود ۱۲ هزار سال قبل از میلاد به پایان می رسد. اولین بار تامسن در ۱۸۱۹ بود که اصطلاح «عصر سنگ» را به کار برد و بعدها جان لوباک در ۱۸۶۵ آن را به دوره های مختلف تقسیم کرد که در اینجا به بررسی عصر قدیم سنگ می پردازیم.

عصر پارینه سنگی که اصطلاحی مبتنی بر تاریخ فرهنگی است، در تقسیم بندی های طبیعی در عصر پلیستوسن آغاز می شود.
این عصر خود به سه دوره تقسیم می شود:
الف) پارینه سنگی تحتانی: ۲٫۵ میلیون سال قبل تا ۱۲۵ هزار سال قبل

در این دوره دو گونه انسان زندگی می کردند:
۱٫ هوموهابیلیس ها در آفریقا، آنها از راه مردارخواری و جمع آوری غذا زندگی می کردند. فرهنگ ابزارسازی آنان را که قدیم ترین ابزارسازها هستند الدوان می نامند. در این فرهنگ ابزارسازی اطراف سنگ را به منظور تیز کردن آن می تراشند. هوموهابیلیس در همین عصر انقراض می یابد.

هوموهابیلیس

هوموهابیلیس

۲٫ هوموارکتوس ها که فرهنگ ابزارسازی آنان آشولین نام دارد. هوموارکتوس ها تا عصر بعدی پارینه سنگی نیز به زندگی ادامه دادند. آتش برای اولین بار توسط آنها مورد استفاده واقع شد و موفق به پخت غذا شدند. کشف آتش و پخت غدا نشان از کانون خانه و مکانی دارد که دور آن جمع می شده اند. هوموارکتوس اولین انسان مهاجر است که با مهاجرت از آفریقا فرهنگ و زندگی را در سایر مناطق گسترش داد. هوموارکتوس زندگی خود را از طریق شکار حیواناتی همچون گوزن، اسب، بچه کرگدن، گاو نر، گاو کوهاندار، گراز وحشی، کفتار و گرگ می گذراند. نیزه ابزاری است که اولین بار توسط هوموارکتوس ساخته شد. همچنین شواهدی از هم نوع خواری میان ارکتوس ها دیده شده است. دلیل این امر را مسائلی همچون قحطی یا عقیده به انتقال ویژگی افراد از طریق خوردن مغز آنها عنوان کرده اند.

Homo_erectus_Steveoc_86

تصویر بازسازی شده از انسان هوموارکتوس

الگوی زندگی بشر در این دوره مطلقا مبتنی بر زندگی در غارهاست و بشر خود اقدام به برپا کردن پناهگاه نمی کند. اما حدود ۱۲۵ هزار سال قبل مقدمات ساخت پناهگاه اولیه فراهم آمد و ابزارسازی بشر نیز رشد کرد، به دلیل همین تغییرات پایان عصر پارینه سنگی تحتانی را در همین زمان می دانند.

ب) پارینه سنگی میانه:  ۱۲۵ هزارسال قبل تا ۳۵/۴۰ هزار سال قبل
از مهم ترین وقایع این عصر یخبندان وورم است که ۸۵ تا ۷۰ هزار سال قبل در بیشتر مناطق نیمکره شمالی زمین اتفاق افتاد.
در این دوره سه گونه انسان زندگی می کردند:
۱٫  هوموارکتوس ها که احتمالا با ظهور یخبندان منقرض شدند.
۲٫ هوموساپینس های قدیم. مهم ترین آنها نئاندرتال ها بودند که فرهنگ ابزارسازی آنها را موسترین می نامند. در این فرهنگ برای اولین بار از استخوان و چوب برای ساخت ابزار استفاده می شود. الگوی معاش نئاندرتال ها مبتنی بر سکونت در غارها بوده است. احتمالا شروع آیین ها هم مربوط به همین گونه است. نئاندتال مردگان خود را به خاک می سپرد و به نظر می رسد این کار با آیین خاصی مثل قراردادن استخوان حیوانات و ابزارها و گیاهان در قبر همراه بوده است. آنها همچنین این توانایی را از خود بروز دادند که از پوست حیوانات پوشاک تهیه کنند. در واقع دوره زندگی آنان دوره بسیار سرد و خشکی بوده است و شاید به همین دلیل نوعی ثبوت و عدم نوآوری در ساخت ابزارهایشان به چشم می خورد که ممکن است ناشی از عدم جابه جایی و ثابت بودن مکان زندگی آنان هم باشد. در حالی که بینفورد معتقد است نئاندرتال ها توانایی برنامه ریزی نداشته و در زمان حال زندگی می کرده اند، شواهد آنان نشانگر شکار گروهی و استفاده از روش «فن صخره ای» در میان آنان است.

هوموساپینس ها

هوموساپینس ها

برای نئاندتال ها دو گونه الگوی معاش تصور کرده اند:

اول اینکه آنها زندگی خانوادگی داشته اند که در آن مردان و زنان بدون فرزند شکار می کرده اند و برای مادران وکودکان و ضعیف تر ها می آوردند. دوم اینکه مردان دوره گرد بوده و فقط برای تولید مثل به خانه برمی گشتند در نبود آنها زنان خودشان آذوقه تهیه کرده و از فرزندان نگهداری می کردند. زنان نئاندرتال هم به اندازه مردانشان قوی بوده اند. احتمالا نئاندرتال ها از معلولان و سالخوردگانشان نگهداری می کردند و با توجه به همکاری و کار گروهی بین نئاندرتال ها و سایر شواهد آنها توانایی گونه ای سخن گفتن را داشته اند. نئاندرتال ها هم مانند ارکتوس ها هم نوع خواری می کرده اند.
۳٫ هوموساپینس ساپینس ها هم در همین دوره بودند که البته در نقاط مختلف زمین زمان ظهور آنها فرق می کند. قدیمی ترین تاریخ ظهور آنها مربوط به آفریقا و جدیدترین آن مربوط به اروپاست. آنها در مناطقی مثل لوانت با نئاندرتال ها همزیستی داشته اند که به نظر می رسد آمیزشی میان آنها صورت نگرفته باشد. سوزن های عاجی نشانگر دوخت لباس توسط این گونه هستند. تدفین هوموساپینس ساپینس کاملا آیینی است.

ج) پارینه سنگی فوقانی(جدید) ۳۵/۴۰ هزارسال قبل تا ۱۲ هزار سال قبل
یخبندان وورم که در دوره قبل آغاز شده بود اواخر این دوره به پایان می رسد. ابزارسازی بشر در این دوره استاندارد می شود و از لحاظ جنس و نوع تنوع فراوانی در آن به وجود می آید. برای اولین بار استفاده از تله، تیر و کمان، تور و قلاب آغاز می شود. تنها گونه بشری این دوره یعنی هوموساپینس ساپینس دست به آفرینش های هنری می زند. اعتقادات آیینی کاملا شکل گرفته است. با افزایش جمعیت زندگی بشر میان غارها و پناهگاه های طبیعی به همراه پناهگاه های مصنوعی ساخت بشر تقسیم می شود. در آفریقا از چوب وگل، در اروپا از استخوان و پوست جانوران بزرگ سرپناه می سازند. در این دوره برای اولین بار شرق سیبری ، استرالیا، آلاسکا و شمال کانادا مسکونی می شود.

هنرهای این دوره عبارتند از:
۱٫ نقاشی درون غارها:
غار لاسکو (Lascaux) در فرانسه متعلق به ۱۷ هزار سال قبل
غار آلتامیرا (Altamira) در اسپانیا متعلق به ۳۱ هزار سال قبل
غار شووه (Chauvet) در فرانسه
غار گابیو
غار لاباستید
لامارش (La Marche) فرانسه
غار کاساک (Cussac) فرانسه
غار کاسکور (Cosquer) متعلق به ۱۷ تا ۲۹ هزار سال قبل
غار کارایین (Karain) و اوکوزینی (Okuzini) در ترکیه
غار Cum Bucagi در ترکیه دارای نقاشی و کنده کاری

تصویری از یک اسب در دیواره‌های غارهای لاسکو

تصویری از یک اسب در دیواره‌های غارهای لاسکو

۲٫ پیکرک ها
مثل پیکرک معروف ونوس ویلندورف و سایر پیکرک هایی که به دلیل تأکید بر اندام آنها به پیکرک های مادر معروف شده اند.

۳٫ ساخت مهره ها
از جنس های مختلف، این مهره ها را به علاوه گل اخرا در تزئینات اجساد مردگان این دوره می بینیم.

۴٫ اشیاء عاجی

صنایع و فرهنگ های این دوره را در اروپا به دسته های گوناگون با نام های گوناگون تقسیم کرده اند که عبارتند از:
۱٫ اورینیاکی ۳۴ تا ۲۹ هزار سال قبل، این فرهنگ ابزارسازی از فرهنگ موستری مشتق شده است.
۲٫ پریگوردی ۳۴ تا ۲۱ هزار سال قبل، این فرهنگ از فرهنگ موستری مشتق شده است.
۳٫ گراوتی ۳۴ تا ۱۷ هزار سال قبل، این فرهنگ از فرهنگ پریگوردی مشتق شده است.
۴٫ سلوتری ۲۰ تا ۱۶ هزار سال قبل مطلقا در اسپانیا و فرانسه، این فرهنگ از فرهنگ پریگوردی مشتق شده است.
۵٫ ماگدالنی ۱۷ تا ۹ هزار سال قبل در اروپا، در این فرهنگ برای اولین بار شاهد استفاده از چراغ های سنگی هستیم.
۶٫ شاتلپرونی که در این فرهنگ برای اولین بار کف خانه ها را مسطح می کنند.

همچنین دریاس کهن نام فرهنگی در شمال غربی اروپاست که متعلق به ۱۰۵۰۰ سال قبل است.

در خاور نزدیک دو فرهنگ متعلق به پارینه سنگی فوقانی قابل مشاهده است:
۱٫     برادوستی: ۳۴۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ سال قبل
۲٫     لوانت – اوریگناسی: ۲۵۰۰۰ تا ۱۸۰۰۰ سال قبل

اسامی برخی از سایت های دوران پارینه سنگی (خارج از ایران) عبارتند از:
کارا اوتو، لاخوتی، کول بولاک در تاجیکستان – پارینه سنگی تحتانی
دره سو آن در پاکستان – پارینه سنگی تحتانی
اولالینکا، جبال یارخ در مغولستان – پارینه سنگی تحتانی
پناهگاه سنگی بهیمتکا در هند – پارینه سنگی میانی
داری کور در افغانستان – پارینه سنگی میانی
غار تشیک تاش، غار امیر تمیر، غار اُگزی کیچیک در تاجیکستان – پارینه سنگی میانی
اوتسونمانیت در مغولستان – پارینه سنگی میانی
چم بازار، اسکی کلک و بردبالکا در کردستان عراق – پارینه سنگی میانی
آق کوپروک در افغانستان – پارینه سنگی فوقانی
غار خویست تسنگر آگوی در مغولستان – پارینه سنگی فوقانی

ایران در دوران پارینه سنگی:

شروع این دوره در ایران به طور دقیق مشخص نیست ولی پایان آن دوازده هزار سال پیش تخمین زده شده است.  قدیم ترین آثار این دوره در ایران متعلق به دوره زیرین پارینه سنگی تحتانی است و بین دویست هزار تا صدهزار سال قدمت دارد. ایران در دوران پارینه سنگی تحتانی مورد توجه قرار گرفته است که در گوشه و کنار آن گروههای کوچکی میزیسته اند. این دوره را به سه قسمت زیرین ،میانی و زبرین تقسیم کرده اند. تعدادی از آنها که شناسایی شده است عبارتند از:

شمال شرق ایران در بسترکشف رود خراسان، نزدیک روستای بقبقو
شمال غرب ایران در مثلث تبریز،مراغه و میانه
جنوب شرق ایران در لدیز سیستان
حومه کرمانشاه در کاگیا

غار دربند گیلان-پارینه سنگی قدیم
غار دربند اولین محوطه استقراری پارینه سنگی قدیم است که در ایران شناخته شده است.این غار اولین بار در سال ۱۳۸۴ توسط ولی جهانی کشف شد. این غار در جنوب غربی روستای سی دشت و جنوب روستای رشی در بخش رحمت آباد و بلوکت شهرستان رودبار در ارتفاع ۷۵۰متری از سطح دریا قرارداد. دیواره های غار تقریبا عمودی است. دهانه غار حدود ۴۵ متر پایینتر از لبه پرتگاه و ۱۵۰ متر بالاتر از کف دره قرار دارد.

 

غار دربند گیلان

غار دربند گیلان

 دوره پارینه سنگی میانی در ایران:

در این دوره از طریق شکار حیوانات سم دار ، نظیر آهو غزال، گورخر و احتمالا بز گوسفند و گاو اهلی نشده غذای آدمی تهیه می شده است. نمونه هایی از این مناطق در ایران عبارتند از:

– هفده غار و پناهگاه سنگی در اطراف خرم آباد مانند غار کنجی،قمری،ارجنه،که آثار آنها متعلق به پنجاه هزار تا سی و هشت هزار سال پیش است
– کوهدشت لرستان و نزدیکی کوه سرساهون،مانند هومیان که این منطقه در ارتفاع دو هزار متری از دریا قرار دارد و احتمالا فقط در تابستان استفاده میشده است
– دره هولیلان در کنار رود سمیره که هفت محل در آنجا شناسایی شده است. دو محل پناهگاه سنگی و بقیه محلهای باز هستند و نزدیک پل باریک قرار دارند
– غرب دریاچه ارومیه نزدیک شهر ارومیه در غار تمتمه که در ارتفاع ۱۵۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و احتمالا فقط در فصل گرما مانند تابستان استفاده میشده است
– اطراف کرمانشاه مانند غار بیستون ،غار خر ،پناهگاه سنگی ورواسی، غارهای مر تاریک ،مر آفتاب ، مردودر. دو محل دیگر نیز در نزدیکی هرسین کرمانشاه کشف شده اند
– سایر محلهای مهم دیگر عبارتند از یک محل نزدیک جهرم، اشکفت گاوی در کنار رود کور فارس،غار که آرام در شمال ایران، غار خونیک نزدیک بیرجند، تل ابلیس کرمان ، حوالی تهران ، در حوضه مسیله ورامین جنوب تهران

دوره پارینه سنگی جدید در ایران:

دوره های پارینه سنگی جدید را نمیتوان به طور دقیق از دوره میانی جدا نمود زیرا مکانهایی که آثار آنها کشف شده است نزدیک هم هستند و همچنین سیر تکاملی ابزار بسیار کند بوده است. یکی از مهمترین مناطق کوههای زاگرس بوده است. البته مناطق شرقی ایران نیز از این لحاظ کمتر از زاگرس نیست ولی تاکنون بیشتر حفاریهای علمی در زاگرس انجام گرفته است. نمونه هایی از این مناطق در ایران:
غارهای خر، یافته ،ارجنه ، پناهگاه سنگی ورواسی پاسنگر ،در غرب ایران اشکفت قادی بر می شور در ساحل دریاچه مهارلو همچنین اشکفت گاوی و در دره هولیلان در مار گورگلان سراب ،غار گاگل، سل مار،در مار، و دیگر نقاط

غار و تپه های پیش از تاریخ ایران:

غار و تپه های پیش از تاریخ ایران

غار و تپه های پیش از تاریخ ایران

درباره نویسنده

کارشناس ارشد مدیریت جهانگردی- گرایش بازاریابی 0935.958.3939

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *